باز
خوانی شعردهه ۴۰ و
تأثير آن برگزاره
اجرايی شعر
«
دوران محور٧٠»
حمید شریف نیا
« گفتند:
ما را
نگفته اند
كه برخيزيم
ما را
نشانده اند
كه بنشينيم
اين را
براي مقبره ها گفتم:
آه
از نهاد مقبره ها
برخاست»
(كريمي، پرويز- پرچين
1351)
*اتمسفر جاري در ذهن
سيال شاعران دهة40 بر
افسردگي، اضطراب،
دلتنگي و هم انديشي
بيرون از كج روي ها
نسبت به تماميت انسان
استوار بود وحس هم
آوايي در ژرفاي جامعه
شكل مي گرفت به طوري
كه در زماني و منبعث
از جنبشهاي سياسي،
اجتماعي بود.
*من از آينده پشيمانم
خورشيد گوش شب گيسو
را سوزاند (منوچهر
غفوريان)
و از طرفي ديگر در
آثار شاعراني مثل منوچهر
نيستاني به طنز غم
انگيز اجتماعي بر مي
خوريم كه در نهايت از
متن جامعه برمي خيزد.
* « روز
روز لا طائل
تند آمد و رفت
(با چه تعجيلي!
مثل چاپاري كزجانب
سالاري
درجنگ)
و منش ديدم ،گفتم:
«حالتان؟ سرهنگ!»
ريشخندم را ، سرتكان
داد و به لب راند
كلامي بدو رفت.
(نيستاني، منوچهر-
ديروز، خط فاصله؛
1350)
به طوري كه شعر در
تعامل انديشه قدرت
كاربردي وحركت دهنده
اي را به اجرا مي
گذاشت
تا طرح جاده اي كلمه
با حضور مستقيم شاعر
در يك« ايدئولوژي
ماشه اي» به انفجار
متن بي انجامد.
*« آيا هنوز صبح
در
اسارت بناگوش توست
كه دنيا
اينچنين تاريك است؟»
(عمرفاروقي- فردوسي
1345)
متن در رويكردي تحولي
وحادثه برانگيز
تأثيرات بالقوه ي
جانشين سازي رابازي
مي كند و جهان بيني
پيامبرگونه را به راه
مي كشد.
*چرا كبوتران آق امام
را به باغ وحش تبعيد
كردند.
(صمد تحويل داري؛ به
نقل از علي مسعود
هزار جريبي)
* شاعراني در اواسطه
دهه(40) تا تقريباً
اواخر دهه(50) نمود
پيدا كردند كه در
نهايت تنوع و خلاقيت
شاعرانه، ذهن پر
تشويش وپر از دغدغه
آنها را به خود كشي
مي كشاند و يا سر از
دارالمجانين در مي
آورند. ولي با معدود
شعرهاي چاپ شدة آنها
در مجلات و نهايت يك
دو كتاب نقش عمده اي
را در نوشتار دهه 40
اجرا كردند. از ميان
اين شاعران چهره هاي
شاخصي مثل ايرج
كياني، منوچهر
غفوريان، هوتن
نجات(
)، رضا زاهد و . . .
را مي توان نام برد.
شعر مدرن را در
تكاپويي بهم بافتن
انديشه هاي بورژوا به
چالش مي كشند. حتي
فاصله انديشي در
جذابيتي تازه به كمك
محورهاي«اجرا» مي آيد
و چرخشهاي ديداري در
«حضور» معنا مي يابد،
نه هرمنوتيك سنتي و
بر خواسته از خصوصي
سازي عظيم ازلي
والستي بشر! بلكه
شريك شدن در حادثه
هاي زيباي رمانتيك و
هم نشيني خشونت هاي
روشني در شب. در
حقيقت گسلي كه در اين
دهه به اوج خود مي
رسد هم « در فرم »
پايه محكم مي كند هم
در « هم نشيني آوايي»
در حقيقت شعر در
رهايي و عرياني شنا
مي كرد و فرم به سمت
ساختمانهايي پيچيده
معنا مي رفت.
*« از ارتفاع صاعقه
مي افتاد
آبي
كه اشتياق نبوت داشت
روزي هزار بار
فراوان تر بود»
(محمد مالمير- فردوسي
1346)
شاعر در پي يافتن
جهاني از فضاها در
فاصله هاي متني قرار
مي گرفت و بعد
اتمسفري را به كار مي
بست كه از انديشه
متفاوت و برخورد غير
ابژه اي خبر مي داد
وپاي مخاطب را به
ميان مي كشيد تا در
قبال حضورش، تعهدي
منبسط و علت دار
بيابد.
ذوالفقار را فرود آر
برخواب اين ابريشم،
كه از«اوفيليا»
جز دهان سرود خواندن
نمانده است
در آن دم كه دست
لرزان بر سينه داري
اين منم كه ارابه
خروشان را از مه گذر
داده ام
آواز روستايي است كه
شقيقه اسب را گلگون
كرده است
به هنگامي كه آستين
خونين تو
سنگ را از كف من مي
پراند
با قلبي ديگر بيا
اي
پشيمان
اي پشيمان!
تا زخمهايم را به تو
بازنمايم
-
من كه اينك
از شيارهاي تازيانه
قوم تو
پيراهني كبود به تن
دارم
اي كه دست لرزان
برسينه نهاده اي
بنگر!
اينك منم كه شب را
سوار گاو زرد
به ميدان مي روم
(هوشنگ چالنگي، 1348)
مي كوشد تا دريافت
آفرينندگي خود را در
حالتي ساخته و
پرداخته ايجاد كند.
در برابر پديده ها و
ساختهاي ذهني به
فاصله اي غير شرطي
مبدل كنند و به درك
وتصريح ناشناخته ها و
ارزشهاي هستي نيافته
بپردازند. اين شالوده
هاي پس زمينه اي در
يك هويت جمعي شكل مي
گرفت كه مي تواند
سكوي پروازي براي
آينده ي شعري باشد و
«آنيّت» شعر را در
بازآفريني و
بازانديشي رها كند .
شعر دهة40 در نقاط
اوج خود به آن دسته
از شاعراني نگاه مي
كند كه با نوشتار خود
كنش هاي اجرا شده اي
را در دفاع از اصالت
كاركرد تخيل در
مقابله با برداشت
جزئي از متن(از
ديدگاه ليوتار) حفظ
مي كند و طرح بنياني
را در تصاويري تازه
مي آفريند.
*وقتي درخت
از خواب شامگاهي خود
برخواست
با ژاله دست و روي
خودش را شست
خورشيد حوله داد
(سعيد نبوي بهشهري،
فردوسي 1349)
اما شعر « دوران
محور70» كه با هر وله
اي نا به هنگام در
ذات خود به گونه اي
به ناباوري كلي دست
مي زند و تلاش براي
ساختن فضاهايي ناجدي
را به ميان مي كشد به
شكلي كه گاهي با كج
فهمي هاي انديشه اي
فلسفي روبرو مي شود:
« من نهايت سعي ام را
معطوف كردم كه در شعر
بلند براي ادامه ي
اين ماجراي پليسي
قهوه اي دم كرده ام.
. . شعري بگويم كه از
لحني محكم وسخت و خشن
فضا سازي به دور از
سانتي مانتاليسم
برخوردار باشد. شعري
كه از يك پيچيدگي
فلسفي و دروني
برخوردار باشد. . .»
(گفتگوي رضاچايچي با
رزا جمالي)و يا:«. .
. من نود درصد شاعران
امروز راصاحب تفكر و
زيست پيشامدرن ميدانم
. .
.» (گفتگوي
رضاچايچي باپگاه
احمدي)
و محافظه كاري ودست
بردن به حضور
ژورناليستي در كار
شاعران دهه 70(نه
هميشه و همه وقت و
همه كس!!!!) خود
دليلي بر ايجاز كلام
در نشست فردي اين
حركت دارد. در نوشتار
شعر اين دهه گاهي بد
فهمي هايي رخ مي دهد
كه در كالبد رفتارهاي
رواني پسامدرنيته به
زور چپانده مي شود و
چيزي جز عقده هاي
سركوب شده دروني يك
شاعر نمي باشد:« من
بيشتر شعرهايي كه در
اين دهه ادعاي اروتيك
دارندرا شعر اروتيك
نمي دانم بلكه عقده
هاي سركوب شدة جنسي
شاعر مي دانم. . . »
(نقل قول داريوش
معمار از داريوش
مهبودي5خرداد ماه84
گرگان) و دست درازي
هاي ناشيانة كلامي
تاحدي پيش مي رود كه
از هر سو مورد تنش
قرار مي گيرد. در شعر
دهة هفتاد ما به يك
سري گويه هاي رفتاري
با زبان برمي خوريم
كه ريشه در
شعردهة30(به
مقداركم)40(اوج كاري)
و50(با سيري
نزولي)دارند. مثلاً
كتاب «حافظ، خداحافظ»
هرمز رياحي كه مجموعه
اشعار سال1342 تا1370
در بر مي گيرد را
داريم كه وجوه بسيار
زيادي از نگره هاي
شاعران دهة70 را در
خود جاي داده است.
مثلاً ؛
1-
استفاده از زبان كوچه
و بازاري در
شعر
2-
به كاربردن طنز غم
انگيز با بن مايه هاي
سادة ديدار
3-
هم نشيني و استفاده
از زبان هنرهاي ديگر
مثل سينما
4-
استفاده ازچينش
غيرمعمول كلمات وحروف
درجهت كمك به مخاطب
درگمراه شدن وياسوق
دادن هرمنوتيك
5-
ايجاد فضايي باز براي
حضور مخاطب
6-
تلاش براي ايجاد
حضورِ در فاصله و
رسيدن به شعر حركت
7-
تمايز گذاري بين
معنايي در عمومي ترين
دلالت هاي كلامي
8-
ايجاد محيط بينابيني
در « خرده شناسي»
ماركسي و ديالكتيك
هگلي
9-
متني پرهياهو كه در
انتهاي نوشتار از
توان گنگ بالايي
برخوردار است چرا كه
با نوعي گسست« تماشا
ناپذير» (رولان بارت)
همراه است.
فضا در اين دهه تلاشي
است تا به يك گسست
وابسته اجتماعي و
زماني واگذار شود.
فضايي كه مخاطب را
وارد آن مي كند و
سازه هاي ذهني او را
خراب مي كند تا بنايي
قابل قبول بسازد. ولي
تا چه حد موفق بوده
است؟
اما حضور در فضاي يك
شعر يا دوران شعري
نياز به مادة انساني
واجتماعي آن دوران
دارد كه نقطة اشتراك
آن مبادرت هاي تحليلي
و كاوشي فكر يا نوع
نگاه مخاطب را نياز
دارد. اين فضا در شعر
دهة40 از ميان اجتماع
بلند مي شد ولي درشعر
دهة70 اين فضا به
فضاي زندگي مردم
اضافه مي شود و بحث
ميان نوع شناسي(Typology)
واثبات ناشدني مناقشه
ناپذير اجتماعي ختم
مي شود. در نام گذاري
اين نوع ها به چالش
هاي فكري بر مي خوريم
كه نگاههاي منطق ساز
وسفسطه گر را ايجاد
مي كند.( در تقابلي پراكسيس
زبان) شعر دهة 70
ريشه هاي عمقي خود را
از تجربه گذشته ي نه
چندان دور بلكه 3-4
دهه قبل استخراج مي
كند و با تلاش در
دفورم كردن
ودكانستركشن اجرايي
همهمة به ابهام
رساندن را در سر مي پروراند
بدون در نظر گرفتن
آبشخور اصلي!!! . گاهي
در نوع حركت شعري ما
به پورنوگرافهايي بر
مي خوريم كه دغدغه چسبيدن
به انديشه هاي فلسفي
را دارند ولي ناتوان
از اين امر تنها
«عقده هاي جنسي خود
را تخليه مي كنند».
3/3/84
