بررسی مجموعه شعر پاریس در
نو
سروده علی عبدالرضایی
نشر نارنج
اشعار این مجموعه به جنبشی
که امروزه در غرب گسترش یافته وپسامدرنیسم نامیده می شود، نزدیک است. از زبان
روزمره بهره می گیرد، تعریف های خلاف عا د ت می آورد، تردیدها و دلهره های فردی
را بیان می کند و می کوشد از تحمیل معنا بر زبان دور شود و از همه مهمتراین که
طرح پرسش می کند و این پرسش ها بیشتر از دانستگی نسل جوانی که در این دو دهه ی
اخیر برآمده وبا رویدادهای نامنتظره ای رویاروی شده برمی جوشد. نسل جوانی که
دیگرجامعیت متمرکز را قبول ندارد، از راههای رفته دیگر نمی خواهد بگذرد و بر پر
قوی امید به آینده نیز نمی خوابد. شاید نومید نباشد اما بسیار خسته است. گام در
راه می گذارد چون نمی خواهد پذیرای شکست باشد اما می داند که باید باز برگردد و
کار سیزیف کامو را از سر بگیرد، هر روزه سنگی را بر دوش گرفتن وفراز کوه بردن،
غلطیدن سنگ از فراز کوه و از سر گرفتن کار تا فعل عبث آمده در اسطوره کهن، در
جهان امروز ممثل شود.
تجربه ای که مجموعه شعر
پاریس در رنو بازتاب می دهد، حاکی از خستگی، تردید، تنهایی و در برخی موارد هیچ
انگاری و یکسونگری ست. چنین فراروندی بارها در سیر تاریخ انسانی پیش آمده وباز
پیش خواهد آمد. نمونه ای از آن را در کار بعضی ازشاعران خودمان
در سالهای پس از
مرداد 1332 دیدیم که شکست و نومیدی را عمده می کردند. نمونه دیگر آن در آثار
رمانتیک ها به ویژه رمانتیک های آلمانی منعکس شد. شرایط اجتماعی بسیار سخت بود،
تضادهای موجود، جوانها را سخت در پنجه خود می فشرد. جوان پرشور و مبتکری که در
چنان جامعه ای می زیست، نابسامانی ها و آشوب ها را مشاهده
می کرد و می دید که ریشه دار تر از آن است که بتوان زیرورویش کرد، ناگزیر در
دنیای درون خودغرق می شد یا به رویاهای دیگران پناه می برد و در شیفتگی به این
رویاها چنان پیش می رفت که همراه با ژراردونروال می گفت:
رویاهای ما زندگانی دوم ماست!
از دیدگاه من این قسم نگرش به قضایا به
رغم دوری ظاهری اش با رمانتی سیسم تا حدودی رمانتیک و حتی آرمانخواه است اما این
آرمانخواهی به دلیل دشواری راه رسیدن به هدف صورتی باژگونه به خود می گیرد، به
خود می پیچد، نسبت به هر چیزی بد گمان است،
به گذشته اشتیاقی ژرف دارد و حتی گاه
گذشته و خاطره های گذشته را نیز نفی می کند و گمان می برد تاریخ و جهان و زندگانی
چرخی چرخان است که بی هدف می چرخد . دیروز و امروز و فردا به یکسان چرخه تکرارند
و دیگر نمی شود کاری کرد که شور و گرمای زندگی را به ما باز گرداند.
به هر چیزی که دست می برم
تاریک می شوم
و گفتی برای شعرم نمی ماند..ص43
یا
ناگهان آنقدر مُردیم که دیوانه دنیا
آمدیم
چه می دانستیم آیینه هر چه می بیند از
یاد می برد ص51
این تعابیر را نباید ساده یا اتفاقی
شمرد و تازه اینها تعابیر سرراست تری هستند که زود معنای خود را به دانستگی
خواننده می آورند. به هر حال اگر در جایی دودی ببینیم باید یقین داشته باشیم در
آنجا آتشی بوده است. می توان حدس زد که شعر از شکست هولناکی سخن می گوید
که ابعاد متفاوت آن را هنوز نمی شود برآورد
کرد. مثل این است که کسی ناگهان متوجه شود
از مرکز بازی به پیرامون آن پرتاب شده و این حادثه
چنان سریع روی داده که متوجه چندوچون آن نشده و اکنون دارد گیج و ویج بودن و حیرت
خود را گزارش می دهد. اما به هر حال حیرت و درد به زبان غریبی سخن می گوید که گاه
به نامفهوم گویی و بریده بریده گویی پهلو می زند. این زبان صرفا از تعابیر رایج،
تعابیر شعر کلاسیک و حتی اشعار نیمایی دور نمی شود بلکه وضع شطح گویی پیدا می کند
و جمله هایی می نویسد که روابط نحوی آنها در عین تازه گی سخت آسیب دیده است و
آنجا که آسیب ندیده باز وضعی دیریاب و دور از دانستگی دارد:
تنها دستی همیشه از پنجره های این
بویینگ لعنتی بیرون می رود
ابرهای این سرزمین را می گیرد
و در شومینه می ریزد ص12
تصویری که از این تعابیر ناآشنا به
دانستگی می آید، بیشتر حالت نقیصه گویی و وضعی نیم شوخی نیم جدی دارد. موضوع بیان
شده جدی ست اما سراینده آن را به شوخی برگزار می کند. تصویر دستی بیرون آمده از
بویینگ که ابرها را گرد آورده و در شومینه می ریزد، به صحنه های کارتون های هنری
بی شباهت نیست.
تعبیرهای خلاف آمد عادت که از ویژگی
های شعرهای پسامدرنیستی است در کتاب زیاد است
گردانک چند عقربه می چرخد بر پاشنه ی
سالها پیش...ص 10
این دری وری ها را به سینه ی جن هم نمی
توان سنجاق کرد...ص13
پیاده روهایی که عابران را در تاکسی تف
می کرد...ص 13
مردی که دریا را ته ِجیبش می گذارد و
آتش می گیرد...ص 15
دستی که ماه را چون لکه ای سفید از
لباس خواب خدا کش رفت...ص17
داماد ِ بی دلیل آب بوده ام تمام آن
دسته گل را من به آب داده ام...ص19
همیشه آنکه شعری می نویسد شعرهای دیگری
را پاک می کند...ص33
دیشب زنی روی تکان شاخه ام هی سیب می
ریخت...ص 47
آب آیینه آورده ست تا صدای پوستم را
تماشا کنم...ص 65
دروغ از نشست زن های کوچه ای که درهایش
غروی داشت، در می آمد...ص66
مثل دریا موج موجم روی خود افتاده
ام...ص79
نخستین قضاوتی که خواننده آشنا به شعر
کلاسیک و حتی آشنا به اشعار اخوان و شاملو در باره این گزاره ها می تواند بکند
این است که وصف حال شاعری هوشمند و گرفتار توهم است، شخصی که پرسش های زیاد دارد
اما پاسخ قانع کننده ای نمی شنود روشنایی را می بیند اما نمی تواند به سوی آن
برود و گاه صحنه تاریک تاریک است. گزاره ها پیوستگی منطقی ندارند و رویدادها طوری
توصیف می شود که گویی در خواب یا رویا پیش آمده است. در اینجا همه چیز از آشوب
درون حکایت دارد. سراینده دچار تنهایی مفرطی است.
روی ایوان ایستاده ام
معماری تن تو جا مانده ست بر تختی گوشه
ی اتاق...ص60
البته این حس تنهایی در اشعار شاعران
دهه ی چهل به عنوان مثال در شعر فروغ فرخزاد نیز آمده بود و حتی در برخی از اشعار
شاملو نیز سرو کله ای نشان می داد:
کوه ها با همند و تنهایند
همچو ما با همان تنهایان
همه این حس وجه غالب نبود ولی در اشعار
این شاعر گسترش یافته است. وقتی عبدالرضایی می نویسد : آدمی تنهایی بزرگی ست
وجهی از وجوه زندگانی را در نظر ندارد بلکه موضوعی عام را بیان می کند و این
موضوع عام همراه است با مشکل هایی که جهان امروز را فرا گرفته است. مهمترین مشکلی
که از دیدگاه پسامدرنیسم در دانستگی ما رسوخ یافته و می یابد تردید،بیگانگی و از
خود بیگانگی، دور شدن از هنجارهای کهن و پیدا کردن خود خویش در اثر هنری و
گلاویزشدن با زبان و مفهومهای زیباشناختی است.
تعبیری که از جهان مدرن عرضه می شود
بیشتر حول محور تنهایی و رویا می گردد. برای انسان امروز خوابی را تعبیر می کنند
که هنوز تمام نشده و این صورتی استهزایی دارد. چرا که تعبیر رویایی که هنوز ادامه
دارد، با زبان عادی یا زبان شعر و نثر کلاسیک ممکن نیست و اگرهم ممکن باشد،
تصاویری ست بریده بریده، گسسته و آشفته و رنجبار.
دقیقا مانند خود آن رویا و خوابی که
انسان هنوز در آن غوطه ور است. یکی از شعرهای مجموعه پاریس در رنو این بینش و نیز
نگرش سراینده را بهتر نشان می دهد. سراینده خواننده را در این قطعه شعر وارد می
کند یعنی او را از پایگاه تماشاگر به پایگاه بازیگر منتقل می سازد:
شما دارید شعری به نام دایره می خوانید
دست نگه دارید!...ص34
با خواندن شعر خواننده مخاطب قرار می
گیرد و به او گفته می شود که چنین و چنان کند.البته این مسئله در اشعار کهن هم
هست که خواننده را دعوت به عمل یا فکر کردن یا شادمان بودن می کند، مانند این
مصراع حافظ:
غنیمت دان و می خور در گلستان
اما در این شعر، شاعر خواننده را چند
گام فراتر می برد. خواننده ناگهان حس می کند درون دایره بازی است. اما دایره
مسدود است پس بازی هم مکرر خواهد بود:
از پله ها بریزید پایین
در همان پارک جدید پشت شهرداری
بر همان نیمکت که پدر را ادامه نداد
بنشینید
به بچه های روی توپ بازی تشر
بزنید...ص35
طنز تلخی که در بیان سراینده هست خود
حکایتگر وضع مدرن است. به نظر می رسد که خرک کار در رفته و چیزهایی پیش آمده که
سرشار از تناقض های آشکار است. از این تناقض ها و تضادها گذشتگان نیز آگاه بودند
اما آن را درون جامعیتی بزرگ مانند وجود، روح،روح عصر فرو می کاستند یا آن را به
سود کلیتی بزرگ از میان برمی داشتند اما تضاد و تناقض مدرن را نمی توان حل و رفع
کرد و اگر بتوان به گفته پسامدرنیسم مستلزم از میان برداشتن آزادی فرد یا به
تعبیر خودشان مستلزم تعبیر کردن رویا و خواب پیش از تمام شدن آن است. شاعرانی که
به این مرحله از مدرنیسم نرسیده اند بدون آگاهی دقیق از مفهومهای جدیدآنها را به
کار می برند، بدون آنکه در گرداب تردید و از خود بیگانگی افتاده باشند. آنها حرف
می زنند ولی حرف زدن از بحران جدید مستلزم غوطه وری در دریای مدرنیسم است و کسی
که در این گرداب غوطه ور باشد، نگاه دیگری به جهان دارد و سخنش هنجارها و شیوه
های دیگری می طلبد که حتی در اشعار شاملو و فروغ نیست:
از همین سطری که داری می شنوی
شنیده ام در انتهای شعری که دارم می
نویسم
اول کمی شب می شود
بعد باران می آید
و آخر سر صدای دویدن گله اسبانی که بر
شیهه شان باری سوار نیست
در کفش های من راه می رود...ص25
سراینده در سروده های خود نه بر اسا س
نظریه ها بلکه بلکه بر بنیاد تجربه خود حرف می زند، در بیشتر اشعار مدرن این دو
دهه نادر است آثاری که مانند اشعار عبدالرضایی وضعیت مدرن را از درون گرفته و
ترسیم کرده باشد. تفکر و فرم های تازه در آثار عبدالرضایی بر اثر همزیستی شاعر با
جهان پیرامون به وجود آمده است. در جای جای کتاب، ما با کلمه ها و مفهومهای آشنا
زدا و تعابیر تازه و در برخی موارد با دقت بیشتر با این فضا آشنا می شویم و در می
یابیم مفهومها و روابط تازه ای به روی صحنه آمده است و در پس پشت این رویبط و
مفهومها ادراک یا تعبیر تازه ای موجود است که از درون وضعیت معاصر گرفته شده است.
این تعابیر، مفهومها و روابط آمده در
اشعار مجموعه پاریس در رنو خود را در سطوری نسان می دهند که گاه یر به ابهام می
زند و همین جاست که من بر کار سراینده عیب می گیرم.مراد من این نیست که سراینده
مانند شاعران کلاسیک یا نیما و اخوان شعر بگوید بلکه مرادم این است که در چارچوب
کار خود قواعد بیان یعنی وصف تمام گفت" تعبیر رودکی: وصف تمام گفت زمن بایدت
شنید» را رعایت کند یعنی اگر از تنهایی سخن می گوید طوری بگوید که من خواننده
تنهایی را احساس کنم یا اگر از خودبیگانگی شعر می سراید، خود بیگانگی را محسوس و
ملموس سازد.
عبدالرضایی در یکی از مصاحبه های خود
می گوید: پی بردم یکی از بهترین تکنیکها جهت سرودن
برداشتن بار نشانگی از دوش کلمات است، طوری که خواننده
شعر بتواند باتمرکز دراجرای نحو تازه سطرو جایگاه کلمه در آن، بدون توجه به معنای
آن به دریافت تازه ای برسد...گاهی موسیقی واژه و.گاهی شکل کلمه مثل نشانه های
شمایلی خواننده را به تصویری ذهنی و معنایی می رساند که ربطی به معنای جمله
ندارد...اینها تمهیداتی ست که من جهت مقابله با دیکتاتوری زبان و رسیدن به
دمکراسی در متن بکار می گیرم
توضیح عبدالرضایی روشن نیست ، من نمی
فهمم که زبان چگونه بی دخالت دانستگی، تصویری به دست می دهد؟ یا کلمه چگونه می
تواند به تنهایی و به طور مجرد فقط به واسطه شکل و موسیقی اش معنا ایجاد کند؟ یا
اجرای نحو تازه زبان چیست؟
پاسخ من به این پرسش ها این است که
زبان نهاد مستقلی جدا از اندیشه، تخاطب و دانستگی آدمیان نیست، هر کلمه ای حتی به
طور مجرد و نه فقط در شعر می تواند در شنونده احساس خوشایند یا ناخوشایند
برانگیزد و اجرای نحو تازه زبان اگر به ابهام و بیان گنگ بینجامد، بد است و روا
نیست و نخستین زیانش عاید خود شاعر می شود.
به رغم اشکالی که برشمردیم، سراینده
پاریس در رنو توانسته است حضور جدی و پویای خود را با همین مجموعه و مجموعه پیشین
خود در شعر دهه هفتاد، به اعتبار استعداد و دانشی که درباره مفهومهای مدرن دارد،
اعلام کند. دید تازه او در بیشتر سطور جلوه گر است، اگر چه در آغاز غریب می نماید
اما با خواندن و تعمق بیشتر آشنا تر می شود و روشن می گردد که سراینده تجربه هایی
دارد و دست خالی به میدان نیامده است. برخی عبارت ها و سطرهای کتاب با کلمات و
مفهومهای شکل گرفته و خواننده را زود به درک معنای آن می رساند و نشان می دهد که
حسی تند یا فکری تازه در شعر در کار است، مانند این مصاریع:
تو که آن سوی انتهای این نامه ایستاده
ای
فقط برایم چشم هایی بفرست که بگریند ص
26
همچنین از عبارت دستی ابرهای این
سرزمین را می گیرد و در شومینه می ریزد پیداست که سراینده به طور نامستقیم به
وضعی بومی اشارت دارد و از جایی حرف می زند که باران برایش حیاتی ست اما دستی
ناشناخته فرا می رسد و ابرها را هدر می دهد تا دیگر باران نبارد و زمین ها و دلها
با طراوت و تازه نشود و نیز سراینده اشارتی دارد به ایمانی نه که دل بلکه بر دکه
هاست و به آسمان که به رغم ابرهای سیاهی که دارد شانه ای برای گریستن ندارد و
بازیهای لفظی که در مجموعه شعر آمده و گاه موثر است:
دودستی دوستم بدار را می خواستی
افسوس که من دستی نداشتم در این بازی
ص3
یا
آخرین دلخوشی ما باد بود که بر باد
رفت ص25
یا آنجا که طنز تلخ سراینده گل می کند
د هنگامه فاجعه زلزله، آنگاه که آموزگار اجازه حرکت و سخن به هیچکس نمی دهد تا
آسمان روی سقف کلاس چندم فرود می آید و در میان آوار و همه چیزهای فرو ریخته صدای
انگشتی روی دستی که از زیر آوار بیرون می آید، بر می خیزد:
اجازه آقا! می
توانم برخیزم!؟
